Evrenin hayat i├žin m├╝kemmel bir yer oldu─ču fikrine kap─▒ld─▒ysan─▒z, bunu unutun! Samanyolu’nun dingin sular─▒ndaki zarars─▒z gezegenimiz haricinde neredeyse t├╝m evren, korkun├ž ve ya┼čanmaz durumda. Burada, Yery├╝z├╝’nde ├Âlmek i├žin yakla┼č─▒k 80 y─▒l gibi bir s├╝re ge├žmesi gerekirken, tayf─▒n di─čer ucundaki Evren’de ├žok farkl─▒ yerler de var. ├ľyle yerler ki sizi bir saniyenin ├žok k├╝├ž├╝k bir kesrinde ├Âld├╝rebilecek yerler. Ve hi├žbir ┼čey, bir s├╝pernova ve ard─▒nda b─▒rakt─▒─č─▒ kal─▒nt─▒s─▒ n├Âtron y─▒ld─▒z─▒ kadar ├Âl├╝mc├╝l olamaz.

N├Âtron Y─▒ld─▒zlar─▒

Sanat├ži tasviri bir magnetar. | Uzaydan Haberler
Sanat├ži tasviri bir magnetar.

Bildi─činiz gibi n├Âtron y─▒ld─▒zlar─▒ G├╝ne┼č’ten ├žok daha b├╝y├╝k y─▒ld─▒zlar─▒n s├╝pernova olarak ├Âlmelerinden sonra olu┼čmaktad─▒rlar. Bu y─▒ld─▒zlar ├Âld├╝klerinde, i├žeri do─čru olan b├╝y├╝k k├╝tle ├žekimini iterek dengeleyen bir ─▒┼č─▒n─▒m bas─▒nc─▒na art─▒k sahip de─čiller. Bu devasa kuvvet atomlar─▒n ├ž├Âkmelerini engelleyen itici kuvveti yenecek kadar g├╝├žl├╝d├╝r. Proton ve elektronlar ayn─▒ yerde olmaya zorlan─▒r ve n├Âtrona d├Ân├╝┼č├╝rler. Tamam─▒ n├Âtrona d├Ân├╝┼čm├╝┼č bir nesne olu┼čur. ├ľncesinde y─▒ld─▒zda hidrojen, helyum veya karbon var m─▒yd─▒? ├çok yaz─▒k, ┼čimdi hepsi sadece n├Âtrondan ibaret.


Evrendeki en korkun├ž g├Âk cisimleridir magnetarlar.


N├Âtron y─▒ld─▒zlar─▒ ilk olu┼čtuklar─▒nda pulsarlar olu┼čur. T├╝m y─▒ld─▒z maddesi k├╝├ž├╝c├╝k bir alana s─▒k─▒┼č─▒nca, a├ž─▒sal momentumun birikmesiyle cisim ola─čan├╝st├╝ h─▒zlarda, bazen saniyede y├╝zlerce kez d├Ânmeye ba┼člar.

Magnetar Nedir?

Fakat n├Âtron y─▒ld─▒zlar─▒ olu┼čtuklar─▒nda, her on tanesinden biri ├žok garip bir ┼čey yapar ve evrenin en gizemli ve korkun├ž nesnesine d├Ân├╝┼č├╝rler: magnetar. ─░smini duymu┼č olabilirsiniz ama nedir bu magnetar?

S├Âyledi─čimiz gibi magnetarlar, s├╝pernovadan olu┼čan n├Âtron y─▒ld─▒zlar─▒d─▒r. Fakat olu┼čumlar─▒ s─▒ras─▒nda s─▒ra d─▒┼č─▒ bir ┼čey olur ve manyetik alanlar─▒ ├žok yo─čun seviyelere ├ž─▒kar. ─░┼čin asl─▒, astronomlar onlar─▒ bu kadar g├╝├žl├╝ yapan─▒n ne oldu─čunu bilmiyorlar.


S─▒radan bir n├Âtron y─▒ld─▒z─▒ trilyon gauss g├╝c├╝nde manyetik alana sahiptir.


Bir fikre g├Âre e─čer d├Ânmeyi, s─▒cakl─▒─č─▒ ve bir n├Âtron y─▒ld─▒z─▒n─▒n manyetik alan─▒n─▒ al─▒p da m├╝kemmel bir noktada bir araya getirirseniz, dinamo mekanizmas─▒ manyetik alan─▒n kuvvetini binlerce kez art─▒r─▒yor.

Neutron-Artwork | Uzaydan Haberler
Bir n├Âtron y─▒ld─▒z─▒ tasviri. Kaynak: NASA

Fakat son ├žal─▒┼čmalar magnetarlar─▒n nas─▒l olu┼čtuklar─▒ hakk─▒nda daha te┼čvik edici ip u├žlar─▒ vermekteler. Astronomlar Samanyolu Galaksisi’nden ka├ž─▒┼č rotas─▒nda bir magnetar ke┼čfettiler. ├çift y─▒ld─▒z sistemlerinde, bile┼čenlerden biri s├╝pernova olarak patlad─▒─č─▒nda d─▒┼čar─▒ savrulan bu gibi y─▒ld─▒zlar─▒ daha ├Ânce g├Ârm├╝┼čt├╝k. Yani bu magnetar daha ├Ânceden bir ├žift y─▒ld─▒z sisteminin ├╝yesiydi.

Ba┼člang─▒├žta daha k├╝├ž├╝k k├╝tleli olan bile┼čen, s├╝pernova olarak patlad─▒ ve yolda┼č─▒n─▒ ka├ž─▒┼č rotas─▒na itti ve ikinci y─▒ld─▒z yok oldu, fakat s─▒radan bir n├Âtron y─▒ld─▒z─▒ olmak yerine, onca ├žift y─▒ld─▒z etkile┼čimleri onu bir magnetara d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝. ─░┼čte tamam, gizem ├ž├Âz├╝ld├╝ m├╝?

Manyetizman─▒n G├╝c├╝

Magnetar ├╝zerindeki manyetik alan─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ hayal g├╝c├╝n├╝n s─▒n─▒rlar─▒n─▒ zorluyor. Yer’in ├žekirde─činde manyetik alan kuvveti yakla┼č─▒k 25 gauss ve y├╝zeye geldi─čimizde hissedilen yakla┼č─▒k yar─▒m gausstur. S─▒radan ├žubuk m─▒knat─▒s yakla┼č─▒k 100 gausstur. S─▒radan bir n├Âtron y─▒ld─▒z─▒ trilyon gauss g├╝c├╝nde manyetik alan kuvvetine sahiptir. Magnetarlar, katrilyon gauss ile bunun 1000 kat─▒ daha kuvvetlidirler.


G├╝ne┼č’in 100.000 y─▒lda sald─▒─č─▒ enerjiden daha fazlas─▒ sal─▒nmaktad─▒r.


Peki bir magnetara yakla┼čacak olursan─▒z ne olur? ┼×├Âyle ki; manyetik alan o kadar kuvvetlidir ki bir magnetar 1000 km mesafeden v├╝cudumuzdaki atomlar─▒n elektronlar─▒n─▒ mahvedebilir ve tam anlam─▒yla atomik seviyede par├žalara ayr─▒l─▒rd─▒n─▒z. Atomlar─▒n kendileri bile ├žubuk ┼čeklini al─▒rd─▒ ve hayat─▒n─▒z─▒ devam ettirebilmeniz i├žin gereken kimyasal yap─▒ yok olurdu.

Fakat magnetar─▒n g├╝├žl├╝ manyetik alan─▒ i├žerisine hapsolmu┼č ├Âl├╝mc├╝l seviyedeki radyasyon sebebiyle an─▒nda ├Âld├╝─č├╝n├╝z i├žin bunun fark─▒na bile varmazd─▒n─▒z.

Magnetarlar─▒n en hayret verici yanlar─▒ndan biri de y─▒ld─▒z sars─▒nt─▒lar─▒d─▒r. Depremlerin, y─▒ld─▒z ├╝zerinde olanlar─▒. N├Âtron y─▒ld─▒zlar─▒ olu┼čtuklar─▒nda, i├žindeki yozla┼čm─▒┼č ├Âl├╝ maddeyi ├ževreleyen ├žatlaklarla kapl─▒ bir kabukla sar─▒l─▒d─▒r. N├Âtron y─▒ld─▒z─▒ ├╝zerindeki bu ├žatlaklar ayn─▒ Yer’deki tektonik tabakalardaki ├žatlaklar gibi k─▒r─▒labilirler. Bu oldu─čunda magnetar, Samanyolu boyunca rahatl─▒kla g├Ârebilece─čimiz bir ─▒┼č─▒n─▒m salar.

Asl─▒nda ┼čimdiye kadar kayda ge├žmi┼č en g├╝├žl├╝ y─▒ld─▒z sars─▒nt─▒s─▒ 50.000 ─▒┼č─▒k y─▒l─▒ uzakl─▒ktaki SGR 1806-20 ad─▒ndaki manetarda olu┼čmu┼čtur. Bu y─▒ld─▒z sars─▒nt─▒lar─▒n─▒n 10’da 2’sinde G├╝ne┼č’in 100.000 y─▒lda sald─▒─č─▒ enerjiden daha fazlas─▒ sal─▒nmaktad─▒r. Ve bu s├╝pernova bile de─čildir, sadece magnetar─▒n kabu─čundaki bir ├žatlakt─▒r.

Magnetarlar ┼čahane nesneler, g├╝venli ve ya┼čanabilir bir evren tan─▒m─▒n─▒n tam z─▒tt─▒n─▒ temsil ediyorlar. Neyse ki ├žok uzaktalar ve yakla┼čmalar─▒n─▒ dert etmenize gerek yok.