Karanl─▒k Maddenin Do─čas─▒

 | Uzaydan Haberler

Genel olarak astronomlar, Evren’i ondan ald─▒─č─▒m─▒z elektromanyetik radyasyondan (yani ─▒┼č─▒ktan) ├Â─črenirler. G├Ârd├╝─č├╝m├╝z ─▒┼č─▒k, radyo, k─▒z─▒l├Âte, optik, mor├Âte, X-─▒┼č─▒n ve gama-─▒┼č─▒n formundad─▒r. Peki ama ya evrende ─▒┼č─▒ldamayan maddeler varsa? Onun varl─▒─č─▒ndan nas─▒l haberdar olabiliriz? Onun ne kadar─▒n─▒n var oldu─čunu nas─▒l s├Âyleyebiliriz? Onun ne oldu─čunu nas─▒l bilebiliriz?

B├Âyle bir maddeye “karanl─▒k madde” ad─▒ veriliyor ve astronomlar art─▒k evrendeki maddenin ├žo─čunun bu ┼čeyden olu┼čtu─čuna inan─▒yorlar. Bu madde bizim do─črudan tespit edebilece─čimiz kadar yeterli ─▒┼č─▒k yaym─▒yor, bu y├╝zden dolayl─▒ yoldan tespit edilebilece─či ├že┼čitli yollar mevcut. En yayg─▒n y├Ântem, karanl─▒k maddenin hem ─▒┼č─▒k ├╝zerinde hem de g├Ârebildi─čimiz ─▒┼č─▒k kaynaklar─▒ ├╝zerinde ├žekim g├╝c├╝ne sahip oldu─ču ger├že─čiyle ilgilidir. Tespit edebildi─čimiz ÔÇťekÔÇŁ k├╝tle ├žekimin etkilerinden ne kadar k├╝tlenin var olmas─▒ gerekti─činin ├ž─▒kar─▒m─▒n─▒ yapabiliyoruz.

Yukar─▒daki g├Ârsel bunun yap─▒l─▒┼č─▒n─▒n bir yolunu g├Âsteriyor. Burada resmedilen Sa├ž K├╝mesi (Coma Cluster) galaksilerinin ├╝st ├╝ste bindirilmi┼č iki foto─čraf─▒d─▒r. K─▒rm─▒z─▒ b├Âlgeler Einstein uydusu ile g├Âr├╝len olan X-─▒┼č─▒n ─▒┼č─▒─č─▒d─▒r; mavi b├Âlgeler ise (CaltechÔÇÖdeki yer-tabanl─▒ teleskoplar ile elde edilmi┼č) Palomar Sky Survey optik foto─čraf─▒n─▒n g├Âr├╝n├╝r ─▒┼č─▒─č─▒d─▒r. Bilim insanlar─▒┬ág├Ârselde tespit edilen t├╝m k├╝tleyi bir arada tutmak i├žin gereken k├╝tle ├žekimin miktar─▒n─▒ belirlemek i├žin bu ve di─čer g├Âzlemleri kulland─▒lar. ┼×a┼č─▒rt─▒c─▒ bir ┼čekilde, ├ž─▒kan k├╝tle ├žekimi a├ž─▒klamaya yetecek kadar k├╝tle g├Âzlenmedi. Bir ┼čekilde g├Âzlenemeyen bir ÔÇťkay─▒p k├╝tleÔÇŁ mevcut. Bu ÔÇťkay─▒p k├╝tleÔÇŁ ne olabilirdi?

Her g├╝n deneyimledi─čimiz madde t├╝rleri, protonlar, n├Âtronlar ve elektronlardan olu┼čan atomlardan meydana geliyor. Bu tip maddeyi ÔÇťbaryonikÔÇŁ olarak an─▒yoruz. Evrendeki karanl─▒k madde al─▒┼čk─▒n oldu─čumuz ayn─▒ ┼čeyden mi yap─▒lm─▒┼č, bir ba┼čka deyi┼čle baryonik mi? Ya da garip bir ┼čeyÔÇŽ baryonik-olmayan (non-baryonic) diyebilece─čimiz, yeni bir ├že┼čit egzotik materyalden mi meydana geliyor?

┼×u anda, g├Âr├╝n├╝┼če g├Âre hem baryonik hem de baryonik-olmayan t├╝rde karanl─▒k maddeler mevcut. Baz─▒ karanl─▒k maddeler s─▒radan (ba┼čka bir deyi┼čle baryonik) maddelerden meydana geliyor, ama basit├žesi yeterli ─▒┼č─▒k vermiyor olabilirler. Kahverengi c├╝ce y─▒ld─▒zlar gibi ┼čeyler bu kategori i├žinde olabilir. Baryonik-olmayan di─čer karanl─▒k madde ise ufak, hi├ž de “normal” maddenin bir par├žas─▒ olmayan atomalt─▒ par├žac─▒klar olabilir. E─čer bu ufak par├žac─▒klar k├╝tleye sahip ve ├žok say─▒da iseler, var oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝z karanl─▒k maddenin b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝n├╝ meydana getiriyor olabilirler. E─čer do─čruysa, o zaman Evren’deki maddenin ├žo─čunun hen├╝z tan─▒mlamay─▒ dahi ba┼čaramad─▒─č─▒m─▒z gizemli bir formda olmas─▒ m├╝mk├╝n!

Ba┼čka bir b├╝y├╝k soru ile devam et!