Tuhaf, ─▒slak bir evren var

G├Ârsel: Pexels

G├╝ne┼č Sistemimizde s─▒v─▒ su bulduk fakat astronomlar belki de ├žok daha farkl─▒, y├╝kl├╝ plazmadan yap─▒┼č yap─▒┼č katran denizlerine kadar okyanuslar olabilece─čini s├Âyl├╝yorlar.

Bu listedeki okyanuslar─▒n bir k─▒sm─▒ h├ól├ó varsay─▒msal fakat deliller fiziksel olarak var olabileceklerini g├Âsteriyor, yani sonsuz evrenimizde bir yerlerde buzlu sahillerini s─▒v─▒ amonya─č─▒n y─▒kad─▒─č─▒ okyanuslar olabilir. ├çantan─▒z─▒ haz─▒rlay─▒n ve evrendeki en garip yabanc─▒ sulara yelken a├žmaya haz─▒rlan─▒n.

GJ1214 y─▒ld─▒z─▒ ve ├ževresindeki gezegenin sanat├ž─▒ tasviri. G├Ârsel: ESO L. Cal├žada

Su, Her Yerde Su

47 ─▒┼č─▒k y─▒l─▒ uzakl─▒kta, Y─▒lanc─▒ Tak─▒my─▒ld─▒z─▒’nda bulunan┬áGliese 1214b ├╝zerinde bulunan okyanus teknik olarak sudan olu┼čuyor fakat evrende y├╝zmeyi isteyebilece─činiz son yer. 2010 y─▒l─▒ndaki bir makaleye g├Âre muhtemelen gezegen ├╝zerinde hi├žbir yerde s─▒v─▒ su bulunmuyor. Y├╝ksek s─▒cakl─▒k ve bas─▒n├ž alt─▒nda su burada garip ┼čekiller al─▒yor.

Atmosferin ├╝st tabakalar─▒ yeterince normal g├Âr├╝n├╝yor: Gliese 1214b’nin k─▒rm─▒z─▒ c├╝ce y─▒ld─▒z─▒na olan yak─▒nl─▒─č─▒ndan dolay─▒ 280 santigrat dereceye ─▒s─▒t─▒lan tan─▒d─▒k su buhar─▒ bulutlar─▒ var. Gezegenin sudan y├╝zeyine dald─▒k├ža s─▒cakl─▒k ve bas─▒n├ž ├Âyle bir noktaya geliyor ki, su garip davranmaya ba┼čl─▒yor.

Maddeyi y├╝ksek bas─▒n├ž alt─▒nda ─▒s─▒t─▒rsan─▒z s├╝per kritik nokta neden yere gelir, bu noktada kat─▒ ve gaz halleri aras─▒ndaki s─▒n─▒r kalk─▒yor ve madde bu s├╝per kritik halde iken hem s─▒v─▒ hem de gaz formunda bulunabiliyor ve ne gaz ne de s─▒v─▒ oluyor. S├╝per kritik su Yery├╝z├╝’nde laboratuvar ko┼čullar─▒nda ├╝retilip end├╝stride kullan─▒labiliyor. Fakat┬áGliese 1214b bizim Yer y├╝zeyinde hissetti─čimiz bas─▒nc─▒n 218 kat fazlas─▒na sahip oldu─čundan, belki de t├╝m y├╝zeyi bu sudan olu┼čan okyanuslarla kapl─▒.

Daha derine inmeye cesaret etti─činizde┬áGliese 1214b’de suyun plazma denen iyonize gaz haline rastl─▒yorsunuz. Plazma gaz─▒n elektronlar─▒n─▒ kopartacak kadar enerjik oldu─ču duruma deniyor. Bu maddenin pozitif y├╝klenmesine sebep oluyor. Sonu├žta ne gaz ne de s─▒v─▒ olan ama her ikisi gibi de davranabilen olduk├ža s─▒cak, iyonize bir madde ortaya ├ž─▒k─▒yor. Ayr─▒ca bu madde s├╝per kritik sudan daha yo─čun ve fazlaca elektrik y├╝kl├╝.

Y─▒ld─▒z─▒m─▒z G├╝ne┼č ve di─čer y─▒ld─▒zlar─▒n ├žo─ču da plazmadan olu┼čmakta ancak G├╝ne┼č’in ├žok s─▒cak plazmas─▒ 5500 santigrat derecenin ├╝zerinde.┬áGliese 1214b’nin derin okyanuslar─▒ndaki plazma su ise g├Ârece daha so─čuk, kar┼č─▒la┼čt─▒rmak gerekirse 3700 santigrat derece. Bir gezegen hem bu kadar sulu hem de bu kadar garip nas─▒l olabilir.┬áGliese 1214 sistemi olu┼čurken muhtemelen y─▒ld─▒z─▒l diskin d─▒┼č k─▒s─▒mlar─▒ buz kristallerince zengindi, t─▒pk─▒ kendi G├╝ne┼č Sistemimiz gibi.┬áGliese 1214b astronomlar─▒n “kar hatt─▒” dedi─či s─▒n─▒r─▒n ├Âtesinde┬ád─▒┼č k─▒s─▒mlarda olu┼čmu┼č olabilir ve i├ž k─▒s─▒mlara yol boyunca ├žok fazla helyum ve hidrojen eklenip b├╝y├╝meden bir ┼čekilde g├Â├ž etmi┼č olabilir. Sonu├ž, Yer’den b├╝y├╝k fakat Nept├╝n ve Uran├╝s’ten k├╝├ž├╝k, Yer’in alt─▒ kat─▒ k├╝tleye sahip bir d├╝nya. Astronomlar bu gezegen tipi i├žin “J├╝piter’in buzlu uydular─▒n─▒n daha s─▒cak ve b├╝y├╝k versiyonlar─▒ denebilir” demekteler.

Sat├╝rn’├╝n uydusu Titan’─▒n Cassini ge├ži┼či s─▒ras─▒nda ├žekilmi┼č foto─čraf─▒. G├Ârsel: NASA/JPL/Space Science Institute – NASA planetary photojournal

Metan Ya┼čanabilir B├Âlge Var m─▒?

Titan’─▒n y├╝zeyindeki s─▒v─▒ metandan g├Âller ve denizler olduk├ža iyi bilinmekte. Sat├╝rn’├╝n en b├╝y├╝k uydusunda hava o kadar so─čuktur ki Yery├╝z├╝’nde buz olarak bildi─čimiz donmu┼č su orada daha ├žok kaya gibi davran─▒r. Yery├╝z├╝’nde genellikle sadece gaz halinde bulunan s─▒v─▒ metan suyun g├Ârevini devral─▒r ve metan ─▒rmaklar─▒n─▒ ve denizlerini olu┼čturacak ┼čekilde yuvarlak ya─čmur damlalar─▒ halinde ya─čar.

Gezegen bilimcileri 2005 y─▒l─▒nda Huygens sondas─▒ y├╝zeye kondu─čunda Titan’─▒n garip ve de─či┼čken yap─▒s─▒ kar┼č─▒s─▒nda ┼ča┼čk─▒na d├Ânm├╝┼člerdi, ancak Titan belki ├žok da s─▒ra d─▒┼č─▒ olmayabilir. Hatta belki de Titan benzeri d├╝nyalar istisnadan ziyade olmas─▒ gerekendir. Arizona ├ťniversitesi’nden gezegen bilimci Jonathan Lunine, Yer benzeri su d├╝nyalar─▒ndan daha ├žok s─▒v─▒ metan d├╝nyalar─▒ olabilece─čini ├Âne s├╝r├╝yor.

Metan, i├žinde uzayl─▒ h├╝crelerin hayat─▒ devam ettirebildi─či sudan ba┼čka bir kimyasal arayan astrobiyologlar─▒n uzun s├╝redir g├Âzdesi ve astrobiyologlar Ashley Gilliam ve Christopher McKay’in “s─▒v─▒ metan ya┼čanabilir b├Âlge” olabilece─čine dair bir ├Âng├Âr├╝leri┬ábile var. Burada, Yer’de metan normalde gaz halindedir ├ž├╝nk├╝ s─▒v─▒ halde olabilmesi i├žin -180Ôü░C gibi olduk├ža d├╝┼č├╝k s─▒cakl─▒klara ihtiya├ž duyar. Bu durumda┬áGliese 581 gibi k─▒rm─▒z─▒ c├╝ce y─▒ld─▒zlar─▒n y├Âr├╝ngelerinde 98.9┬ámilyon ile 247.9┬ámilyon km aral─▒─č─▒ndaki gezegenlerin y├╝zeyinde s─▒v─▒ metan bulabilirsiniz.┬áGliese 581 bilinen d├Ârt ├Âtegezegene sahip ve astronomlar iki tane daha ├Âtegezegenin olup olmad─▒─č─▒ ├╝zerine tart─▒┼čmaktalar. En ├žok tart─▒┼č─▒lan adaylardan biri, y─▒ld─▒z─▒ndan 115┬ámilyon km mesafede, yani┬ámetan ya┼čanabilir b├Âlge s─▒n─▒rlar─▒nda.

WASP-12b’nin sanat├ž─▒ tasviri. G├Ârsel: ASA/ESA/G. Bacon

Elmas Gezegenlerindeki Katran Denizleri

Ayr─▒ca, 1200 ─▒┼č─▒k y─▒l─▒ uzakl─▒kta katran okyanuslara sahip olmas─▒ muhtemel bir ├Âtegezegen de var. S─▒cak J├╝piter┬áWASP-12b oksijenden ├žok karbona sahip olan bildi─čimiz tek ├Âtegezegen. Yer benzeri gezegenlerde genellikle oksijen karbonun iki kat─▒ civar─▒ndad─▒r. Kayal─▒k gezegen dedi─čimizde sadece “kayadan, sert malzemeden” oldu─čunu s├Âylemiyoruz. S├Âyledi─čimiz, ├Âzellikle, Yer’de en┬ábol iki element olan oksijen ve silisyum mineralinden meydana gelen silisten (silika) olu┼čan malzeme i├žermesi.

Di─čer taraftan, atmosferi incelendi─činde WASP-12b’nin i├žerik listesinde oksijenden ├žok karbon var.┬áWASP-12b gibi karbonca zengin bir d├╝nya tamamen farkl─▒ bir jeolojiye sahip olabilir, ├Ârne─čin granit ve gnays gibi ┼čeyler yerine ├žo─čunlukla elmas ve grafitten olu┼čmaktad─▒r. WASP-12b bir s─▒cak J├╝piter oldu─čundan herhangi bir ┼čekilde jeolojisini inceleyebilece─čimiz bir yer yok. E─čer g├Âr├╝nd├╝─č├╝ gibi karbonca zenginse, b├╝y├╝k ihtimalle┬áWASP-12b’nin olu┼čtu─ču g├╝ne┼č sisteminin de karbonca zengin olmas─▒ gerekir. Yani┬áWASP-12b sistemi karbonca zengin ├Âtegezegen ve uydulara sahiptir.

MIT bildirisinde, “Bunun anlam─▒, e─čer karbonca zengin daha k├╝├ž├╝k ├Âtegezegenler bulunursa y├╝zeylerinin katran benzeri bir malzeme ile kapl─▒ olmas─▒ muhtemel” diyor. Bunlar al─▒┼č─▒k oldu─čumuzdan ├žok farkl─▒ g├Âr├╝nen atmosferleri, y├╝zey ┼čekilleri ve hatta okyanuslar─▒ olan gezegenler.

Bununla birlikte, evimize daha┬áyak─▒n, daha k├╝├ž├╝k ├Âl├žekte de benzeri var: Trinidad’da, iki fay tabakas─▒n─▒n derinlerde kesi┼čerek petrol├╝ y├╝zeye ├ž─▒kmaya zorlamas─▒yla olu┼čmu┼č, 75 metre derinli─činde do─čal asfalttan Zift G├Âl├╝ (Pitch Lake). Hafif bile┼čenler buharla┼čarak geride daha a─č─▒r zifti b─▒rak─▒yor. Ayn─▒ s├╝re├žler California, Venezuela ve di─čer ba┼čka yerlerde de benzer ziftten g├Âller olu┼čturmu┼čtur. Her biri, metanda ya┼čayan arkelere, ya┼čamak i├žin k├╝k├╝rt├╝ ve nitrat─▒ oksitleyen bakterilere ve karbonun asfalta ├Âzel bir formunda ziyafet ├žeken fungus gibi mikroplar i├žin b├╝y├╝k bir ekosisteme ev sahipli─či yap─▒yor. Bu Yery├╝z├╝’ne ait zift g├Âlleri di─čer d├╝nyalardaki hidrokarbon denizleri i├žinde y├╝zen hayat formlar─▒n─▒n nas─▒l olabilece─čine ─▒┼č─▒k tutabilir.

G├Ârsel: NASA

Eve Yak─▒n S├╝per Kritik Okyanuslar

S├╝per kritik s─▒v─▒lar ayr─▒ca eski Ven├╝s ├╝zerinde ─▒rmaklar, g├Âller ve okyanuslar olarak g├Âr├╝lebilir. Bug├╝n Ven├╝s kuru, s─▒cak, s─▒k─▒┼č─▒k bir cehennem fakat bu ├žok farkl─▒ d├╝nyan─▒n hikayesinde ├╝zerine kaz─▒nm─▒┼č olan ├Âzellikler bir zamanlar kanyonlar, g├Âl yataklar─▒ ve geni┼č deniz tabanlar─▒n─▒n varl─▒─č─▒na i┼čaret ediyor. Bilim insanlar─▒ h├ól├ó Ven├╝s’├╝n y├╝zeyine neyin ┼čekil verdi─či konusunda tart─▒┼čmaya devam etmekteler, su ve lav iki yayg─▒n teori. Fakat Ven├╝s’├╝n eski ├ža─č y├╝zeyinde akan s─▒v─▒, su olmayabilir; bunun yerine s├╝per kritik karbondioksit olabilir.

Bug├╝n Ven├╝s atmosferinin %96’s─▒n─▒ karbondioksit olu┼čturmaktad─▒r. Yani s├╝per kritik karbondioksit okyanusu olu┼čturmak isterseniz yeterli malzeme var. Sadece daha y├╝ksek bas─▒n├ž ve s─▒cakl─▒─ča ihtiyac─▒n─▒z var ve bir de erken Ven├╝s’├╝n verdikleri. G├╝ne┼č Sistemi’nin ├žok erken zamanlar─▒nda Ven├╝s’├╝n atmosfer bas─▒nc─▒ bug├╝n oldu─čundan ├žok daha fazla idi, ki bu olduk├ža hayret verici ├ž├╝nk├╝ bug├╝n bas─▒n├ž ezici bir ┼čekilde 91.8 atmosfer. S─▒cakl─▒k bug├╝nk├╝ ortalama 462Ôü░C ile kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda 727Ôü░C’nin ├╝zerindeydi. Bu de─čerler karbondioksit i├žin s├╝per kritik noktan─▒n ├žok ├Âtesinde de─čerler, hatta karbondioksitin s├╝per kritik bir s─▒v─▒ olarak bile garip ┼čekilde davranmas─▒na yetecek kadar.

Sonu├žta, 2014’teki bir makaleye g├Âre, de─či┼čen bas─▒n├ž ve s─▒cakl─▒kla bazen gaz gibi davranan bazen de d├╝zensiz s├╝per kritik s─▒v─▒ gibi davranan kabarc─▒kl─▒ akarsular ve okyanuslar var olmu┼č olabilir. S─▒cakl─▒k ve bas─▒n├ž karbondioksitin kritik noktas─▒n─▒n ├žok ├╝zerine ├ž─▒kt─▒─č─▒nda s─▒v─▒ art─▒k p├╝r├╝zs├╝z ve d├╝zenli olmuyor. ├ç├╝nk├╝ anla┼č─▒lan o ki s├╝per kritik s─▒v─▒lar s─▒cakl─▒k ve bas─▒n├žtaki dalgalanmalarla davran─▒┼člar─▒n─▒ h─▒zl─▒ bir ┼čekilde de─či┼čtirebiliyorlar, yani farkl─▒ yo─čunluklu baloncuklar─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒ kolay.

Yani fizik├ži┬áDima Bolmatov ve meslekta┼člar─▒na g├Âre Ven├╝s’├╝n y├╝zey ┼čekilleri “s─▒v─▒ benzeri s├╝per kritik karbondioksitin y├╝zeye yak─▒n etkinli─činin parmak izleridir.”

G├Ârsel: ESA/Huble

Eriyik Kayadan Denizler

Baz─▒ d├╝nyalarda ise yer ger├žekten, ├╝zeri yanan eriyik kayalarla kapl─▒ lavdan olu┼čuyor.

├ľrne─čin 55 Cancri e’yi ele alal─▒m, 41 ─▒┼č─▒k y─▒l─▒ uzaktaki bir anakol y─▒ld─▒z─▒ etraf─▒nda d├Ânen s├╝per d├╝nya. Y─▒ld─▒z─▒ ile d├Ânme dolanma kilitlenmesinde. Yani gezegenin bir y├╝z├╝ ortalama 2480Ôü░C s─▒cakl─▒─č─▒nda, s├╝rekli olarak y─▒ld─▒zdan gelen radyasyon ile kavrulmakta. Bu s─▒cakl─▒kta┬á55 Cancri e’nin g├╝nd├╝z taraf─▒, t├╝m yar─▒m k├╝re lav okyanuslar─▒ ile kapl─▒d─▒r, tamamen eriyik┬áhaldedir. Gezegenin bir zamanlar WASP-12b gibi karbonca zengin oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝lmekte fakat┬á55 Cancri e’nin yanan okyanuslar─▒ s─▒v─▒ elmastan de─čil, sadece ya┼čl─▒ silikat lavas─▒ndan olu┼čmakta olabilir. B├Âyle bile olsa “yer lav” oynamak i├žin g├╝zel bir mekan ya da eski Jedi ├ž─▒ra─č─▒n─▒z ile yapaca─č─▒n─▒z ├Âl├╝m├╝ne bir kavga i├žin g├╝zel bir dekor.

┼×u ana kadar bilim insanlar─▒ iyi bir a├ž─▒klama bulabilmi┼č de─čiller. Bu arada, gece taraf─▒ 1100Ôü░C ile kavrulmaya devam ediyor, aya─č─▒n─▒z─▒ basabilece─činiz sert bir zemin olacak kadar serin ve belki bir miktar da atmosfer olabilir. Spitzer’in termal haritas─▒na g├Âre o s─▒cakl─▒─č─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ gezegenin i├ž hareketleri ile i├žten gelmekte ki bu durum kilitli y├Âr├╝ngeye sahip ve tektonik hareketlerinin durmu┼č olmas─▒ beklenen bir gezegen i├žin s─▒ra d─▒┼č─▒. Bilim insanlar─▒ bu durum i├žin g├╝zel bir a├ž─▒klama bulamad─▒ fakat bu┬á55 Cancri sistemindeki di─čer ├Âtegezegenler i├žin bir ipucu olabilir.

55 Cancri e evrendeki tek lav d├╝nya de─čil, ya da Jedi ├Âl├╝m ma├ž─▒n─▒ yapabilece─činiz ba┼čka se├ženekleriniz de var. 480 ─▒┼č─▒k y─▒l─▒ uzakl─▒ktaki Tekboynuz Tak─▒my─▒ld─▒z─▒ i├žerisindeki CoRoT-7b isimli s├╝per d├╝nya sar─▒ c├╝ce y─▒ld─▒z─▒na 1.5 milyon kilometrelik yak─▒n bir mesafede kilitli y├Âr├╝nge ile ba─čl─▒.┬áCoRoT-7b’nin kom┼čular─▒ kilitli y├Âr├╝ngede olmas─▒na ra─čmen onun aktif olmas─▒na yard─▒mc─▒ olmakta. Sistemdeki di─čer iki ├Âtegezegenin ├žekim kuvvetleri┬áCoRoT-7b’nin i├ž yap─▒s─▒n─▒ s─▒cak ve hareket halinde tutuyor, b├Âylece gezegenin 2200Ôü░C’lik g├╝nd├╝z taraf─▒┬á55 Cancri e gibi s─▒v─▒ kayalardan okyanuslarla kapl─▒. Gece taraf─▒ ├žok daha so─čuk ama yine de s├╝rekli olarak volkanik patlamalarla y├╝zle┼čmekte.

S├Ârf Zaman─▒!

Yer’deki baz─▒ en b├╝y├╝k maceralar a├ž─▒k denizlerde, genellikle haritadaki bo┼č b├Âlgelerde, “Burada Ejderhalar Var” diye i┼čaretli yerlerde ge├žmektedir. Bununla birlikte, galaksi haritas─▒, ke┼čfetmek i├žin ├žok daha vah┼či okyanuslar sunuyor ve bir g├╝n cesur maceraperestler belki de lavdan, ziftten, plazmadan, metandan veya garip s├╝per kritik s─▒v─▒lardan okyanuslar─▒na yelken a├žacaklar.

Bu garip okyanuslardan baz─▒lar─▒ belki bug├╝n sadece konu┼čmakla yetinebildi─čimiz ┼čekillerde farkl─▒ ya┼čam t├╝rlerine ev sahipli─či yap─▒yor olabilir. Belki de karbon zengini Wasp-12’nin katran denizlerinin k─▒y─▒lar─▒nda ya┼čayan mikroplar var ya da belki de baz─▒ gelecek g├Ârevler Titan’daki metan okyanuslar─▒nda ya┼čayan canavarlarla kar┼č─▒la┼čacaklar. Kesin olan bir ┼čey var, evren ─▒slak, vah┼či ve ke┼čfedilecek yedi denizden ├žok ├žok daha fazlas─▒ var.