Sputnik

898

So─čuk sava┼č─▒n kendini en ┼čiddetli hissettirdi─či g├╝nlerde, ABD ve Sovyetler birli─či n├╝kleer bir a├žmaz─▒n i├žerisindeydiler. Ekim 1957ÔÇÖde Sovyetler Birli─či d├╝nyan─▒n ilk uydusunu y├Âr├╝ngeye f─▒rlatt─▒. Bununla birlikte ÔÇťUzay ├ça─č─▒ÔÇŁ ve de ├žeyrek as─▒r s├╝recek olan uzay yar─▒┼č─▒ ba┼člam─▒┼č oldu.

Sputnik basitli─čin tam kar┼č─▒l─▒─č─▒yd─▒. ─░├žerisindeki batarya, antenler ve devaml─▒ tekrarlayan radyo sinyalleri g├Ândermesini sa─člayan bir radyo vericisinden ibaretti. Hi├žbir ┼čey g├Ârmedi, hi├žbir ┼čey duymad─▒. Yapt─▒─č─▒ tek ┼čey hi├ž durmadan ÔÇťbipÔÇŁlemekti. ├ť├ž hafta sonra bataryalar─▒ t├╝kendi. ├ť├ž ay i├žerisinde de tekrar atmosfere girerek yand─▒ ve ortadan kayboldu.

─░stihbarat Sava┼člar─▒

50ÔÇÖli y─▒llar─▒n ba┼člar─▒nda, iki k├╝resel g├╝├ž, ABD ve Sovyetler Birli─či (SSCB) i├žin en ├Ânemli ├Ânceliklerden birisi, birbirlerinin askeri g├╝├žleri ve hareketliliklerini, stratejik sanayi b├Âlgelerini ve n├╝kleer silah kapasitelerini ve de yerle┼čimlerini tespit etmek ve g├Âzetlemekti.

USS AMERICA u├žak gemisinin u├žu┼č g├╝vertesinde parketmi┼č halde duran U-2 ke┼čif u├ža─č─▒. (Foto─čraf: US Navy) | Uzaydan Haberler
USS America u├žak gemisinin u├žu┼č g├╝vertesinde parketmi┼č halde duran U-2 ke┼čif u├ža─č─▒. (Foto─čraf: US Navy)

Ba┼člang─▒├žta, ├Âzellikle ABD taraf─▒ndan yayg─▒n kabul g├Âren konsept, Japonya, Kore, T├╝rkiye, ─░ngiltere gibi m├╝ttefik ├╝lkelerden havalanan, g├╝├žl├╝ kameralar ve detekt├Ârler ta┼č─▒yan casus u├žaklar ile kar┼č─▒ taraf─▒n hava sahas─▒na gizlice girmek, hedef b├Âlgeler ├╝zerinde g├Âzlemler ger├žekle┼čtirdikten sonra da b├Âlgeden ayr─▒lmak ├╝zerine kuruluydu. Sovyetler Birli─čiÔÇÖnin de bilgi edinmek i├žin benzer bir strateji izledi─čini s├Âylemek m├╝mk├╝n.

Lockheed U-2 | Uzaydan Haberler'de kullan─▒lm─▒┼č olan ke┼čif kameras─▒.
Lockheed U-2’de kullan─▒lm─▒┼č olan ke┼čif kameras─▒.

Ancak o y─▒llarda en geli┼čmi┼č u├žaklar bile belirli bir irtifa ve h─▒z─▒n ├╝zerine ├ž─▒kam─▒yor, s─▒k s─▒k radarlar taraf─▒ndan tespit ediliyor, u├žaksavar silahlar─▒n─▒n ve avc─▒ u├žaklar─▒n─▒n hedefi oluyorlard─▒. Bu vakalar can kayb─▒na yol a├žmasalar dahi, ortaya ├ž─▒kmalar─▒yla birlikte b├╝y├╝k politik krizlere neden oluyorlard─▒. ┬áDaha g├╝venilir, gizli ve aral─▒ks─▒z yap─▒lacak casusluk g├Âzlemleri i├žin ortaya at─▒lan fikir ise y├Âr├╝ngeye yerle┼čtirilecek yapay uydulard─▒.

Uzay Yar─▒┼č─▒ Ba┼čl─▒yor

Uzay yar─▒┼č─▒ asl─▒nda 1930ÔÇÖlu y─▒llar─▒n ba┼člar─▒na, Weimar CumhuriyetiÔÇÖnin son y─▒llar─▒na kadar uzan─▒yor. Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n sonunda imzalanan Versailles Antla┼čmas─▒ÔÇÖyla birlikte AlmanyaÔÇÖn─▒n b├╝y├╝k ├žapl─▒ ve uzun menzilli toplar geli┼čtirmesi ve ├╝retmesi yasaklanm─▒┼čt─▒. Bu toplar─▒n yerine ba┼čka bir silah koymaya ├žal─▒┼čan Almanya, Karl Emil Becker, Walter Dornberger ve Leo Zanzssen gibi m├╝hendislerden olu┼čan k├╝├ž├╝k bir ekiple, y├╝ksek irtifalara ├ž─▒kacak ve k─▒sa s├╝rede uzun mesafeleri katedecek yeni bir silah olan s─▒v─▒ yak─▒tl─▒ roketler ├╝zerine ├žal─▒┼čmaya ba┼člad─▒. Ekibe daha sonra, o zamanlar gen├ž bir havac─▒l─▒k m├╝hendisi olan ve roketleri kullanarak uzay─▒ fethetme hayalleri kuran Wernher von Braun gibi isimler de dahil oldu. Ayn─▒ ekip ─░kinci D├╝nya Sava┼č─▒ boyunca da Nazi Almanyas─▒ i├žin roket geli┼čtirme ├žal─▒┼čmalar─▒na devam etti. Hatta 1942 y─▒l─▒nda Peenem├╝nde Roket MerkeziÔÇÖnden f─▒rlat─▒lan 13 tonluk V-2/A4 roketi, o tarihlerde uzay─▒n ba┼člang─▒c─▒ olarak kabul edilen 85 km irtifaya ├ž─▒kan ilk insan yap─▒m─▒ nesne olmu┼čtu.

─░lk s─▒ra, soldan sa─ča, General Dr Walter Dornberger, General Friedrich Olbricht, Albay Heinz Brandt, ve Wernher von Braun, Peenem├╝nde, Mart 1941. | Uzaydan Haberler
─░lk s─▒ra, soldan sa─ča, General Dr. Walter Dornberger, General Friedrich Olbricht, Albay Heinz Brandt, ve Wernher von Braun, Peenem├╝nde, Mart 1941.

Sava┼č─▒n sonunda AlmanyaÔÇÖn─▒n teslim olmas─▒yla beraber, Amerikan, ─░ngiliz ve Sovyet istihbarat te┼čkilatlar─▒, hem Alman roket bilimcileri, hem de roket teknolojisi ve sistemlerini ele ge├žirme yar─▒┼č─▒na tutu┼čtular. Her ├╝├ž ├╝lke de bu m├╝cadeleden hat─▒r─▒ say─▒l─▒r oranda kazan├žl─▒ ├ž─▒kt─▒ ama Von Braun gibi en yetenekli ve ├╝st d├╝zey m├╝hendisler ve bilim insanlar─▒ ABD taraf─▒ndan ele ge├žirildiler. Bunlar sonraki y─▒llarda da ├╝lkenin uzay program─▒n─▒n geli┼čmesinde ├Ânemli katk─▒lar sunacaklard─▒.

Sovyetler Birli─či taraf─▒ndan ele ge├žirilenlerin ise roket ├╝retiminde do─črudan ├žal─▒┼čmas─▒ yasakt─▒. Bunun yerine sorun ├ž├Âz├╝c├╝ ve dan─▒┼čman olarak g├Ârev yap─▒yorlard─▒.

NaziÔÇÖler taraf─▒ndan ─░ngiltere ve FransaÔÇÖy─▒ vurmak i├žin ├╝retilen V2 roketleri ├╝retimlerindeki zahmet ve maliyet d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde etkisiz silahlard─▒ ve as─▒l ama├žlar─▒ olan korku ve ter├Âr├╝ yaratmaktan da olduk├ža uzaklard─▒. Ayn─▒ zamanda e┼či g├Âr├╝lmemi┼č bir ├Âzelli─če sahiplerdi. Bunlar tarihte ├╝retimi s─▒ras─▒nda ├Âlen insan say─▒s─▒, etkisiyle ├Âlen insan say─▒s─▒ndan fazla olan tek silaht─▒. Ama V2ÔÇÖnin stratejik ├Ânemi, gelecek i├žin ne anlama geldi─čiydi. ├ľnce k─▒talararas─▒ balistik f├╝zelerin, sonras─▒nda ise uydular─▒ ve insanlar─▒ uzaya ta┼č─▒yan roketlerin ├ž─▒k─▒┼č noktas─▒n─▒ olu┼čturdular.

Yapay “Ay’lar”

├ľnce ABD, ard─▒ndan Sovyetler Birli─čiÔÇÖnin n├╝kleer silahlara sahip olmas─▒, her iki ├╝lke i├žin de hem uzun menzilli balistik f├╝zelere, hem de d├╝┼čman─▒n silahlar─▒n─▒ g├Âzlemleyecek teknolojiye ilk ├Ânce sahip olma m├╝cadelesini ka├ž─▒n─▒lmaz hale getirdi.

Aral─▒k 1957ÔÇÖde Sovyetler Birli─čiÔÇÖnin roket program─▒ ba┼čm├╝hendisi Sergey Korolev uzaya ├že┼čitli ama├žlar i├žin kullan─▒labilecek yapay uydular g├Ânderme fikrini ve planlar─▒n─▒ ortaya koymu┼čtu.

Sovyet biliminin ├╝├ž ├Ânemli fig├╝r├╝, Sergey Korolev, Igor Kurchatov ve Mstislav Keldysh birlikte.  | Uzaydan Haberler
Sovyet biliminin ├╝├ž ├Ânemli fig├╝r├╝, Sergey Korolev, Igor Kurchatov ve Mstislav Keldysh birlikte.

29 Temmuz 1956ÔÇÖda Beyaz Saray bas─▒n sekreteri James C. Hagerty, Birle┼čik DevletlerÔÇÖin Temmuz 1957 ve Aral─▒k 1958 aras─▒nda, Uluslararas─▒ Jeofizik Y─▒l─▒ kapsam─▒nda ÔÇťk├╝├ž├╝k d├Ânen uydularÔÇŁ f─▒rlataca─č─▒n─▒ duyurdu. D├Ârt g├╝n sonra, KopenhagÔÇÖda toplanan 6. Uluslararas─▒ Uzay Federasyonu KongresiÔÇÖnde Leonid Sedov gazetecilere ├╝lkesinin de ÔÇťyak─▒n gelecekteÔÇŁ ┬ábir uydu f─▒rlatmak istedi─čini s├Âyledi.

Korolev 30 A─čustos 1955ÔÇÖte Sovyet Bilimler AkademisiÔÇÖni, amac─▒ y├Âr├╝ngeye ula┼čmakta Amerikal─▒lar─▒ yenmek olan bir komisyon kurulmas─▒ konusunda ikna etmeyi ba┼čard─▒. Bu Uzay Yar─▒┼č─▒ÔÇÖn─▒n fiili ba┼člang─▒c─▒yd─▒.

Ba┼člang─▒├žta, Ba┼čkan Eisenhower bir ├╝lkenin 100 km ├╝zerinden ge├žen bir uydunun onun hava sahas─▒n─▒ ihlal etmek anlam─▒na gelece─činden endi┼čeleniyordu. Eisenhower ve dan─▒┼čmanlar─▒, bir ├╝lkenin hava sahas─▒n─▒n Karman s─▒n─▒r─▒ olarak tan─▒mlanan d─▒┼č uzaya kadar ula┼čmad─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yorlard─▒ ve bu uluslararas─▒ kanun temelini olu┼čturmak i├žin 1957-58 Uluslararas─▒ Jeofizik Y─▒l─▒ÔÇÖndaki f─▒rlatmalar─▒ kulland─▒lar.┬á Eisenhower ayn─▒ zamanda f─▒rlatma ara├žlar─▒ olarak askeri f├╝zeleri kullan─▒rlarsa bir krize yol a├žacaklar─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝yordu. Bu nedenle Donanma Ara┼čt─▒rma Laboratuar─▒ÔÇÖn─▒n hen├╝z denenmemi┼č Vanguard roketi se├žildi. Bu, von BraunÔÇÖun ekibinin y├Âr├╝ngeye bir uydu yerle┼čtirmek i├žin Jupiter-C roketini kullanamayaca─č─▒ anlam─▒na geliyordu. 20 Eyl├╝l 1956ÔÇÖda von Braun ve ekibi bir uyduyu y├Âr├╝ngeye ta┼č─▒ma kabiliyeti olan bir Jupiter-C roketi f─▒rlatm─▒┼člard─▒, ama bu f─▒rlatma yaln─▒zca baz─▒ y├Âr├╝nge alt─▒ sistemlerinin denenmesi i├žindi.

─░lk y─▒llarda Sovyet f─▒rlatma ara├žlar─▒n─▒n evrimi. Soldan sa─ča R-7 (k─▒talararas─▒ balistik f├╝ze), Sputnik f─▒rlatma arac─▒, Vostok f─▒rlatma arac─▒, ve Soyuz f─▒rlatma arac─▒. | Uzaydan Haberler
─░lk y─▒llarda Sovyet f─▒rlatma ara├žlar─▒n─▒n evrimi. Soldan sa─ča R-7 (k─▒talararas─▒ balistik f├╝ze), Sputnik f─▒rlatma arac─▒, Vostok f─▒rlatma arac─▒, Voshkod f─▒rlatma arac─▒ ve Soyuz f─▒rlatma arac─▒.

Korolev, von BraunÔÇÖun denemesini ├Â─črendi─činde bunun ba┼čar─▒s─▒z bir uydu g├Ârevi oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝ ve kendi uydusunu y├Âr├╝ngeye ta┼č─▒ma planlar─▒n─▒ h─▒zland─▒rd─▒. Kendi R-7 Semyorka roketi b├╝t├╝n Amerikan ara├žlar─▒ndan ciddi anlamda daha g├╝├žl├╝ oldu─ču i├žin, birincil uydu tasar─▒m─▒ olarak ÔÇťNesne DÔÇŁyi geli┼čtirdi. D ismi, n├╝kleer silah ba┼čl─▒klar─▒ olan A, B, V ve G isimli di─čer R-7 y├╝klerinden ay─▒rmak i├žin verilmi┼čti. Nesne D, 300 kilogram─▒ YerÔÇÖi foto─čraflayacak, radyasyon seviyelerini ├Âl├žecek ve manyetik alan─▒ inceleyecek bilimsel enstr├╝manlar olmak ├╝zere 1,400 kilograml─▒k a─č─▒rl─▒yla ├Ânerilen Amerikan uydular─▒n─▒ g├Âlgede b─▒rak─▒yordu.

R-7 Semyorka (NATO kod ad─▒yla SS-6 Sapwood). (G├Ârsel: Heriberto Arribas Abato) | Uzaydan Haberler
R-7 Semyorka (NATO kod ad─▒yla SS-6 Sapwood). (G├Ârsel: Heriberto Arribas Abato)

├ľn tasar─▒m Temmuz 1956ÔÇÖda tamamland─▒ ve uydunun y├╝r├╝tece─či bilimsel g├Ârevler tan─▒mland─▒. Bir yer istasyonlar─▒ sistemi bu g├Âzlemlerde elde edilecek verileri toplayacak, uydunun y├Âr├╝ngesini takip edecek ve uyduya komutlar g├Ânderecekti. S─▒n─▒rl─▒ zaman aral─▒─č─▒ nedeniyle g├Âzlemlerin 7-10 g├╝n s├╝rmesi d├╝┼č├╝n├╝l├╝yordu ve y├Âr├╝nge hesaplamalar─▒n─▒n ├žok isabetli olmas─▒ beklenmiyordu.

Sputnik

Ancak uydunun tasar─▒m ve ├╝retimiyle ilgili planlar istenildi─či gibi y├╝r├╝m├╝yordu. 1956ÔÇÖn─▒n sonunda bilimsel enstr├╝manlar─▒ ├╝retmekte ya┼čanan zorluklar ve R-7 motorlar─▒n─▒n beklenenden d├╝┼č├╝k ├Âzg├╝l itkisi nedeniyle ÔÇťNesne DÔÇŁnin zaman─▒nda f─▒rlat─▒lamayaca─č─▒ anla┼č─▒ld─▒. Nihayetinde h├╝k├╝met f─▒rlatma tarihini Nisan 1958 olarak de─či┼čtirdi. Nesne D daha sonra Sputnik 3 olarak u├žacakt─▒.

ABDÔÇÖnin kendilerinden ├Ânce bir uydu f─▒rlataca─č─▒ndan korkan Korolev bir uydu yaratmak ve Uluslararas─▒ Jeofizik Y─▒l─▒ÔÇÖndan ├Ânce, Nisan-May─▒s 1957ÔÇÖde f─▒rlatmay─▒ ├Ânerdi. A─č─▒r bilimsel enstr├╝manlardan vazge├žilerek basit bir radyo vericisi ta┼č─▒yacak olan yeni uydu basit, hafif ( 100 kg’dan az) ve yap─▒m─▒ kolay olacakt─▒. 15 ┼×ubat 1957ÔÇÖde Sovyetler Birli─či Bakanlar Kurulu ÔÇťNesne PS (prostei┼čy sputnik ya da basit uydu)ÔÇŁ olarak isimlendirilen bu uyduya izin verdi. ├ľzellikle parlat─▒lan bu versiyon YerÔÇÖden g├Âzle takip edilebilecekti ve a┼ča─č─▒daki al─▒c─▒ istasyonlara, hem bir meteorit g├Âvdesini deldi─či takdirde anla┼č─▒lmas─▒n─▒ sa─člayacak hem de termosferin yo─čunlu─čunu anlamay─▒ sa─člayacak de─či┼čken k─▒sa dalga radyo frekanslar─▒nda takip sinyalleri g├Ânderecekti.

─░ki uydunun, PS-1 ve PS-2ÔÇÖnin iki R-7 roketiyle f─▒rlat─▒lmas─▒na, f─▒rlatma ara├žlar─▒n─▒n ba┼čar─▒l─▒ ┼čekilde test edilmesi ┼čart─▒yla izin verildi.

Birle┼čik Devletler Hava Kuvvetleri Ulusal M├╝zesi F├╝ze&Uzay galerisinde sergilenen Sputnik-1 modeli. (Foto─čraf: U.S. Air Force ) | Uzaydan Haberler
Birle┼čik Devletler Hava Kuvvetleri Ulusal M├╝zesi F├╝ze&Uzay galerisinde sergilenen Sputnik-1 modeli. (Foto─čraf: U.S. Air Force )

SputnikÔÇÖin f─▒rlat─▒lmas─▒na giden yolu a├žan A─čustos ve Eyl├╝lÔÇÖdeki ilk ba┼čar─▒l─▒ R-7 denemeleriyle birlikte KorolevÔÇÖin morali d├╝zelmi┼čti. Amerikal─▒lar─▒n 6 Kas─▒m 1957ÔÇÖde Ulusal Bilimler AkademisiÔÇÖnde ger├žekle┼čecek bir Uluslararas─▒ Jeofizik Y─▒l─▒ konferans─▒nda , ÔÇťGezegen ├ťzerinde UyduÔÇŁ adl─▒ bir makaleyle birlikte ├ž─▒─č─▒r a├žan bir bulu┼č duyuraca─č─▒ s├Âylentileri ├╝zerine Korolev, von BraunÔÇÖun uydu ta┼č─▒yan bir Jupiter-C roketini 4 ya da 5 EkimÔÇÖde f─▒rlatabilece─čini tahmin etti. F─▒rlatmay─▒ ├Âne ├žekerek tarihini 4 EkimÔÇÖe ald─▒. Mikhail Khomyakov taraf─▒ndan ├╝retilen PS-1 i├žin f─▒rlatma arac─▒, ├Ânceki denemelerde bulunan test ara├žlar─▒n─▒n ve radyo ekipmanlar─▒n─▒n ├žo─ču bulunmayan de─či┼čtirilmi┼č bir R-7 -ara├ž 8K71PS numara M1-PS- idi.

Eyl├╝l ay─▒nda Tvura-TamÔÇÖdaki Sovyet f├╝ze ├╝ss├╝ne ula┼čt─▒ ve F─▒rlatma Alan─▒ BirÔÇÖde g├Ârevi i├žin haz─▒rlanmaya ba┼člad─▒. 4 Ekim 1957 Cuma g├╝n├╝, Moskova saatiyle tam 10:28:34ÔÇÖte, R-7, 36 2 mm g├Âvde kal─▒nl─▒─č─▒na ve 1 mm kal─▒nl─▒─č─▒nda cilalanm─▒┼č ─▒s─▒ kalkan─▒na sahip, al├╝minyum-magnezyum-titanyum ala┼č─▒m─▒, amat├Âr radyocular─▒n bile alabilece─či d├╝┼č├╝k frekansl─▒ dalgalar yayan 2.4 ve 2.9 metre uzunlu─čunda iki ├žift anten ta┼č─▒yan ve Sputnik-1 olarak adland─▒r─▒lan uyduyla birlikte f─▒rlatma rampas─▒ndan havaland─▒, ve birka├ž dakika sonra bu yapay ÔÇťayÔÇÖ─▒ÔÇŁ y├Âr├╝ngeye yerle┼čtirdi.

Emniyet anahtar─▒. Sputnik | Uzaydan Haberler'ten geriye kalan tek par├ža. (Foto─čraf: National Air and Space Museum)
Emniyet anahtar─▒. Sputnik’ten geriye kalan tek par├ža. (Foto─čraf: National Air and Space Museum)

─░sminin T├╝rk├že kar┼č─▒l─▒─č─▒yla bu ÔÇťyol arkada┼č─▒ÔÇŁ, k├╝├ž├╝k, ├žap─▒ 60 cmÔÇÖden k├╝├ž├╝k ve 90 kilogramdan hafif ÔÇťbipleyenÔÇŁ bir toptu. Ama Kam├žatkaÔÇÖdaki menzil uzak do─ču takip istasyonu, Sputnik-1ÔÇÖin radyo vericilerinden gelen ve ilk y├Âr├╝ngesini tamamlamak ├╝zere ilerledi─čini g├Âsteren ilk belirgin bipÔÇŽ bipÔÇŽ bipÔÇŽ seslerini alana kadar kutlama yap─▒lmad─▒. F─▒rlatmadan 95 dakika sonra uydu f─▒rlatma alan─▒n─▒n ├╝zerinden ge├žti ve radyo sinyalleri Tyura-TamÔÇÖdaki m├╝hendisler ve askeri personel taraf─▒ndan yakaland─▒; i┼čte o zaman Korolev ve ekibi D├╝nyaÔÇÖn─▒n y├Âr├╝ngesine yerle┼čtirilmi┼č ilk ba┼čar─▒l─▒ yapay uyduyu kutlad─▒lar.

Sputnik’in yap─▒m─▒ ve f─▒rlat─▒l─▒┼č─▒na dair g├Âr├╝nt├╝lerden bir kolaj. (Video: Videokosmos)

 

Sonraki b├Âl├╝m: Sputnik Krizi…

Kaynaklar:

Korolev, Sputnik, and The International Geophysical Year

Radio

Korolev and Freedom of Space

 

Avatar photo
G├Âky├╝z├╝ne, tarihe ve havac─▒l─▒─ča tutkun. ─░nsano─člu'nun, Evren denen b├╝t├╝n i├žerisinde, zaman ve mekan ile s─▒n─▒rland─▒r─▒lm─▒┼č bir par├ža oldu─čuna, ve d├╝┼č├╝ncelerimizin ve de duygular─▒m─▒z─▒n geriye kalan her ┼čeyden ba─č─▒ms─▒z oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝z bu hayal hapishanesinden kurtulman─▒n sadece, sevgi ├žemberimizi t├╝m canl─▒lar─▒ ve sahip oldu─ču b├╝t├╝n g├╝zelli─čiyle do─čay─▒ i├žine alacak kadar geni┼čletmekle m├╝mk├╝n olabilece─čine inanan.