# Çift Sistemlerin Kısa Hikayesi

- Bağlantı: https://www.uzaydanhaberler.com/2020/05/15/cift-sistemlerin-kisa-hikayesi/
- Yayımlanma: 2020-05-15T19:45:56+03:00
- Yazar: Didem Dilan İzci

[[

Görsel: Joby Harris /NASA

Gece gökyüzüne bakıp parmağınız ile “Şu yıldız ne kadar parlak!” veya “Bu yıldız
sence ne kadar uzakta?” diye düşündüğümüz, o küçük nokta kaynakların hemen hemen
yarısından fazlası çift veya çoklu sistemlerdir. Çoklu yıldız sistemlerinden en 
fazla üne sahip olanı ise tabii ki iki yıldızdan oluşan, [çift yıldızlardır](https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87ift_y%C4%B1ld%C4%B1z).
Çift yıldızlar bilimsel açıdan birçok konuda biz astronomlara oldukça yardımcı olmaktadır.
Buna en iyi örneklerden birisi ise yıldızlara ait kütle, yarıçap gibi önemli parametrelerin
belirlenebilmesidir. Böylece evrendeki çift olmayan [anakol](https://tr.wikipedia.org/wiki/Anakol)
yıldızlarının karakterize edilmesinde kullanılabilirler.

## Çift Yıldız Nedir?

Bu sistemleri tanımlamak için kullanılan en yaygın ve en kalıplaşmış tanım; ortak
kütle merkezi etrafında yörünge hareketi yapan, en az iki tane yıldızdan oluşan 
sistemlerdir. Daha parlak olan yıldız için birincil yıldız (baş bileşen) ve bu yıldıza
göre daha az parlak olana ise ikincil yıldız (yoldaş bileşen) adlandırılması yapılır.
Yıldızların eşit parlaklıklara sahip olduğu durumlarda ise, sistemi keşfeden bilim
insanlarına saygıdan ötürü onların belirlemiş olduğu adlandırılma kabul edilir.

## Farklı Sınıflandırmalar Vardır

Bu sistemler, kabaca yörüngelerine hatta gözlem şekillerine göre sınıflandırılabilir.
İlk olarak yörüngelerine göre bir sınıflama yaparsak uzak ve yakın çiftler olarak
isimlendirebiliriz. _Uzak çift yıldızlar_, birbirlerinden oldukça uzak konumlardaki
yörüngelerde bulunan ve evrimlerinde birbirlerini minimum düzeyde etkileyen sistemlerdir.
Bir de bunların aksine birbirlerini gelişimleri boyunca etkileyen, hatta etkilemekle
kalmayıp birbirlerinin üzerine yıldız maddesi bile transfer eden _yakın çift yıldızlar_
vardır.

Gözlem şekillerine göre ise görsel, tayfsal, örten, astrometrik ve optik çiftler
olarak sınıflandırılmışlardır. _Görsel çift yıldızlar,_ bir teleskopla, hatta dürbünle
bile ayrı ayrı görülebilecek kadar geniş bir ayrıklığa sahip yıldızlardan oluşan
sistemlerdir. Görülebilen yıldızlardan %5’i ila %10’ u görsel çifttir. _Tayfsal 
çift yıldızlar, _teleskop ile bakıldığında bile ayrı ayrı görülemeyen, tek bir yıldızmış
gibi görünen sistemlerdir. Bilim insanları bu yıldızlara ait tayf gözlemlerinden
elde edilen kimyasal çizgilerin, dalga boylarındaki dönemli kaymalardan bir çift
olup olmadığının tespitini yapabilir. _Örten çift yıldızlar_, Yer’den bakan bir 
gözlemciye göre, bileşenler ait yörüngelerinin uygun bir açı altında birbirlerini
dönemli olarak örtmesi ile bilinirler. Bu özellik, çiftlerin herhangi belirli bir
özelliğinin yerine gözlemcinin bakış açısına dayanır. Böylece bu yıldızların dönemli
olarak birbirlerinin önünde ve arkasında bulunmasıyla ışıklarında azalmalar meydana
gelir._ Astrometrik çift yıldızlar, _boş uzayda dans ediyormuş gibi görünen sistemlerdir
ve bileşenler ayrı ayrı görülemez. Sistem tek yıldız gibi görünse de gökyüzündeki
salınım hareketinden görülemeyen bileşen ayırt edilebilir. Son olarak da görsel 
olarak birbirine bağlı gibi görünen ancak uzayda birbirlerinin yakının da bile bulunmayan
_optik çift yıldızlar_ var. Bu yıldızları sahip oldukları farklı uzay hareketlerinden
ayırmak mümkündür.

![](https://www.uzaydanhaberler.com/wp-content/uploads/2020/05/1-1.jpg)

İki beyaz cüceden oluşan çift sistem J0806’nın bileşenleri, her 321 saniyede birbirlerinin
etrafındaki yörüngelerde dolanıyor. 1600 ışık yılı uzaklıktaki bu iki cüce birbirlerine
giderek yakınlaşıyor ve bilim insanları bir gün birleşeceklerini düşünüyor. (Görsel:
NASA/Tod Strohmayer (GSFC)/Dana Berry (Chandra X-Ray Observatory))

![](https://www.uzaydanhaberler.com/wp-content/uploads/2020/05/2-1.jpg)

Yakın bir çift sistem olan kırmızı dev yıldız Mizar A (sağ) ve yoldaşı. (Görsel:
Margarita Karovska (Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics) ve NASA).

## Nasıl Oluşurlar?

Yıldızlar galaksi etrafında hareketi sırasında bazen büyük bir yıldız tarafından
yakalanarak yeni bir çift sistem oluşturabilir. Ancak bu olay oldukça nadir rastlanan
bir durumdur. Daha yaygın olanı, bu yıldızların birlikte oluşmasıdır. Yıldız oluşum
bölgelerinde gaz ve toz yeni bir yıldız oluşturmak için çökerken, bu gaz ve tozdan
oluşan yapı bölünebilir. Bu durumda tek bir yıldız yerine birden fazla yıldızdan
oluşan çoklu sistemler ortaya çıkar. Bu yıldızlar birebir aynı olmasalar da birlikte
gelişirler.

Çift sistemlerde, yıldızların evrimleşme durumlarını ciddi anlamda etkileyen parametre
birbirlerine olan uzaklıklarıdır. Uzak çift yıldızların birbirleri üzerinde etkisi
yok denecek kadar az olduğundan neredeyse genellikle tek yıldız gibi yaşam sürüp
ve o şekilde evrimleşirler. Ancak yakın çift yıldızlarda, yıldızların kimyasal bileşimlerini
değiştiren toplu kütle transferleri yüzünden birbirlerinin evrimini büyük ölçüde
etkilerler. Yakın çift sistemlerde bileşenlerden birisi hızlı evrimleşebilir, hatta
süpernova patlaması geçirebilir. Tam da bu durumda, eğer bu patlamanın etkisiyle
dış katmanlarını atarak bir pulsar oluşturursa genellikle yoldaşını yok edebilir.
Eğer hayatta kalırsa, yeni hali ile yörüngesinde bulunmaya devam eder ve daha fazla
malzeme akışına sebep olabilir.

![](https://www.uzaydanhaberler.com/wp-content/uploads/2020/05/3.jpg)

Görsel: Marisa Grove / University of Cambridge’s Institute of Astronomy (tasvir).

## Ötelerdeki Gezegenler

Peki bu sistemlerde gezegenler var ise yaşam da olabilir mi? Bazı fikirlere göre
çoklu sistemlerdeki yıldızların yaşam üzerinde doğrudan etkisi olabilir. Birden 
fazla yıldızın yörüngesinde dolanan gezegenler çoktan bulundu bile. Bu yıldızların
yörüngeleri, gelişimi nispeten kararlı bir sisteme ihtiyaç duyan yaşamın evrimini
etkileyebilir mi? Bu yıldızların sisteminde bulunan gezegenlerin hareketlerindeki
farklılıklar, yıldızlardan aldıkları ışık miktarı, ısı ve radyasyondaki değişimler
göz önüne alındığında, uzak veya yakın çift sistemlerde hayat er ya da geç gelişebilir
mi?

Buna cevap hiç gecikmeden 2015 yılında Trieste’nin Astronomi Gözlemevi’nin araştırmacı
akademi üyesi astrofizikçi Paul Sutter’dan geldi. Paul Sutter’a göre; “Çift sistem
kesinlikle yüzeyinde sıvı suyun bulunma potansiyeli olan yaşanabilir bir bölge olsa
da, yaşamın gelişebilmesi için bir dayanak bulmakta zorlanabilir. Arkadaşımız Kepler-
47c’nin yaptığı gibi iki yıldızın yörüngesinde dolanmak hayatı çok eliptik bir hale
getirebilir, ama bazen gezegeni yaşanabilir bölgeden dışarı çıkarır. Yaşam sık sık
aşırı donmayı hoşgörü ile karşılamaz” demiştir.

Çift yıldızlı bir sistemde, gezegen sadece bir yıldızın yörüngesinde mi dolanacak?
Bazen gökyüzünde aynı anda iki yıldız olması, hafif bir yanık kokusuna sebep olabilir.
Ya da gezegenin her yüzeyinin bir yıldıza dönük olması halinde, gecenizi ve uykunuzu
mahvedebilir. Paul Sutter, UV radyasyonunun ve yıldız patlamalarının tek bir yıldızdan
değil de iki yıldızdan olmasının yaşam için uygun olmadığını da sık sık ifade etmiştir.
Evet, bu türden kararsızlıklar ve değişkenlikler, bildiğimiz yaşam için gerekli 
düzeni sağlamada oldukça zorlayıcıdır. Peki yaşam denildiğinde illa Yer benzeri 
bir gezegen hayal etmek ne kadar doğru olur?

## Güneş Çift Yıldız mı?

Bir de çift yıldız denildiğinde akla sık gelen sorulardan birisi; Güneş’in de bir
kardeşi olabilir mi? Bazı bilim insanlarınnca , Güneş’in de çift sistem üyesi olduğu
ve ondan çok uzakta bir konumda bir bileşene sahip olabileceği bile öne sürülmüştür
ve hâlâ tartışılmaktadır.

1980’lerde bilim insanları, Dünya tarihinde bazı paleontologların öne sürdüğü 26
milyon yıllık çevrime sahip periyodik kitlesel yok oluşların, Güneş Sistemi’nde 
_Nemesis_ adında ikinci bir bileşenin varlığından kaynaklandığını öne sürmüşlerdir.
Bu bileşenin bir yıldız, belki de bir kahverengi cüce veya sönükleşmiş bir kırmızı
veya beyaz cüce olabileceği iddia edildi. Gerçi burada bahsedilen çevrimsel doğa
olayları da tartışmalıdır.

2010 yılında NASA’nın Geniş Alan Kızılötesi Tarama Kaşifi (WISE), her ne kadar Güneş
Sistemi’ndekileri olmasa da kahverengi cüceleri araştırmaya başladı. Ancak Güneş’in
bir yoldaşı olsaydı, WISE bunu ortaya çıkarmalıydı. Ne WISE ne de 2MASS (Two Micron
All-Sky Survey) bir yoldaşa dair sinyal bulamadı ve NASA’nın kıdemli bilim adamlarından
olan David Morrison’a göre, eğer ki böyle bir nesne olsaydı, bu iki hassas teleskop
ile kolayca tespit edilebilirdi.

Bunun aksine, 2017’de yapılan bir çalışmada ise, Güneş gibi yıldızların neredeyse
tamamının doğduklarında bir yoldaşa sahip olduğu gösterildi. New Mexico’da bulunan
Very Large Array radyo astronomi gözlemevi ve Hawaii’deki James Clerk Maxwell Teleskobu
ile yapılan bir araştırmada onlarca sistem incelendi. Bu çalışmada bilim insanları,
bir bileşeni olan genç yıldızların genellikle aralarında daha geniş bir ayrıklığa
sahipken, yaşlı olanların ise daha dar bir ayrıklıkta olduklarını buldular. Yapılan
modellemeler de çoğu çift yıldızın aralarında belirli bir uzaklıkla oluştuktan sonra
ya birlikte daha yakın duruma geçeceklerini, ya da birbirlerinden ayrılarak aralarındaki
çekimsel bağları koparabileceklerini önermektedir. Güneş sistemi için ise ikinci
bir bileşen olma ihtimali hala belirsizdir. Eğer varsa, Güneş’in kardeşi büyük ihtimalle
milyarlarca yıl önce uzaklaştı. Bu tartışmayı bitirecek kanıtlar veya bulgular hala
keşfedilmeyi bekliyor.
